Козацький вклад 1746 року до Сорочинського Свято-Михайлівського монастиря
дослідження та реставрація
DOI:
https://doi.org/10.55389/2786-5797.2025.01.01Ключові слова:
Свято-Михайлівський Сорочинський монастир, вклади, хрест, Дерев’янківський курінь, козак Іван Бабець, реставраціяАнотація
Статтю присвячено експонату з колекції Національного заповідника «Києво-Печерська лавра» – напрестольному хресту зі Свято-Михайлівського Сорочинського монастиря. В контексті проведеної реставрації стала можливою його атрибуція та, відповідно, введення до наукового обігу. Під час проведення демонтажу експоната було виявлено вкладний напис, що містить ім’я дарувальника, його соціальний статус та вказує на місце вкладення. За результатами дослідження встановлено, що напрестольний хрест у 1746 р. було надано до відомої на той час обителі – Сорочинського Свято-Михайлівського монастиря, дарувальником був козак Дерев’янківського куреня Іван Бабець. Через відсутність на досліджуваному хресті тавра встановити ім’я майстра не було можливим. Завдячуючи проведеним реставраційним заходам, вдалось отримати важливу інформацію щодо походження хреста та його вкладника, внаслідок чого перелік вкладних богослужбових речей – пам’яток українського мистецтва козацької доби, поповнився ще одним витвором. За браком даних питання стосовно ідентифікації особи дарувальника наразі залишається відкритим та потребує залучення додаткових джерел. Хрест відреставровано в 2025 році у відділі наукової реставрації та консервації рухомих пам’яток Національного заповідника «Києво-Печерська лавра».
Посилання
Administratyvno-terytorialnyy ustriy Livoberezhnoyi Ukrayiny 50-kh rokiv XVIII st.: kataloh naselenykh punktiv (za arkhivnymy materialamy podatkovykh reyestriv) / Vidp. red. V. A. Smoliy; AN Ukrayinskoyi RSR. Arkheohrafichna komisiya; Tsentralʹnyy derzhavnyy istorychnyy arkhiv URSR u m. Kyivi; Instytut istoriyi. Kyiv, 1990. (in Ukrainian)
Akty, otnosyashchiyesya k istorii yuzhnoy i zapadnoy Rossii. Tom desyatyy (dopolneniye k III tomu). Sankt-Peterburg: Tip. brat. Panteleyevykh, 1878. (in Russian)
Amvrosiy [Ornatskiy Andrey Antonovich]. Istoriya rossiyskoy iyerarkhii. Sobrannaya byvshim Novgorodskoy seminarii prefektom, filosofii uchitelem, sobornym iyeromonakhom Amvrosiyem, chto nyne yepiskop penzenskiy i saratovskiy. Chasti 1-6. Moskva: Sinod. tip., 1807 – 1815. (in Russian)
Arkhiv Kosha Novoyi Zaporozkoyi Sichi: korpus dokumentiv 1734–1775. T. 5: Reyestr Viyska Zaporozkoho Nyzovoho 1756 roku / Hol. red. kol.: P. S. Sokhan (holova) ta in. Derzhavnyy komitet arkhiviv Ukrayiny; Tsentralnyy derzhavnyy istorychnyy arkhiv Ukrayiny; NAN Ukrayiny. Instytut ukrayinskoyi arkheohrafiyi ta dzhereloznavstva im. M. S. Hrushevskoho; Arkheohrafichna komisiya. Kyiv, 2008. (Dzherela z istoriyi ukrayinskoho kozatstva). (in Ukrainian)
Barvinskiy V. A. (1912). Generalnoye sledstviye o mayetnostyakh Mirgorodskogo polka. 1729 – 1730 g. Trudy Poltavskoy Uchenoy Arkhivnoy Komissii. Vyp. 9. Poltava. S. 121-179. (in Russian)
Blagodarstvennoye Strastey Khristovykh vospominaniye, і molitvennoye razmyshleniye, pache inykh molitv zelo poleznoye, yezhe dolzhno po vsya pyatki sovershati. Sochineniya svyatogo Dimitriya, mitropolita Rostovskogo. 6-ye izd. Tom 1. Moskva: Sinod. tip., 1839. S. 232-242. (in Russian)
Buslayev F.I. (1910). Istoricheskiye ocherki russkoy narodnoy slovesnosti i iskusstva. Tom ÍI. Sankt-Peterburg: Izdaniye Otdeleniya russkago yazyka i slovesnosti Imperatorskoy Akademii nauk. (in Russian)
Dilova dokumentatsiya Hetmanshchyny XVIII st.: Zbirnyk dokumentiv. Uporyadn., avt. peredm. ta koment. V. Y. Horobets; Avt. vstup. st. V. V. Panashenko. AN Ukrayiny. Instytut ukrayinskoyi arkheohrafiyi; Tsentralna naukova biblioteka im. V. I. Vernadskoho; Instytut derzhavy i prava im. V. M. Koretskoho. Kyiv: Nauk. dumka. 1993. (Pamyatky politychno-pravovoyi kultury Ukrayiny). (in Ukrainian)
Dzherela z istoriyi Poltavskoho polku (seredyna XVII – XVIII st.). Tom 1: Komputy ta reviziyi Poltavskoho polku. Komput 1649 r. Komput 1718 r. Uporyad., pidhot. do druku, koment. ta vstup. st. V. O. Moklyaka. Poltava: ASMI, 2007. (in Ukrainian)
Dzherela z istoriyi Poltavskoho polku (seredyna XVII – XVIII st.). T. 3: Komputy ta reviziyi Poltavskoho polku. Reviziya 1723 r. Reviziya 1726 r. Uporyad., pidhot. do druku, koment. ta vstup. st. V. O. Moklyaka. Poltava: ASMI, 2012. (in Ukrainian)
Evarnitskiy D. I. Zaporozhye v ostatkakh stariny i predaniyakh naroda: [v 2 ch.]. Sankt-Peterburg: Izd. L F. Panteleyeva, 1888. Vol. 1. 1888. (in Russian)
Gnutova S. V. (1994). Orudiya Strastey Khristovykh na russkikh krestakh XVII–XIX vekov Filevskiye chteniya. Vyp. V: Materialy tretyey nauchnoy konferentsii po problemam russkoy kultury vtoroy poloviny XVII – nachala XVIII vekov. Moskva, S. 68–86. (in Russian)
Golubev S. T. (1909). Otzyv o knige svyashch. N. Shpachinskogo: “Kyivskiy mitropolit Arseniy Mogilyanskiy i sostoyaniye Kyivskoy mitropolii v yego pravleniye (1757 – 1770 gg.)”. Moskva: Imp. O-vo istorii i drevnostey ros. pri Mosk. un-te. (in Russian)
Heneralna karta Ukrayiny Giyoma Levassera De Boplana 1660 roku. Faksymilne vydannya. Seriya “Pamyatky kartohrafiyi Ukrayiny”. Kyiv: TOV “Vydavnytstvo «Mapa»”, 2011. (in Ukrainian)
Istoriya derzhavnoyi sluzhby v Ukrayini. U pyaty tomakh. Tom 1. Kyiv: Nika-Tsentr. 2009. (in Ukrainian)
Koronevskiy V. I. (2024). Otrazheniye kulta svyatogo Gavriila Slutskogo v narrativakh rubezha XIX – XX vv. Zhurnal Belorusskogo gosudarstvennogo universiteta. № 3. S. 15-24. (in Russian)
[Korolenko V. G.] (1906). Dogovor monastyrya so snetsarem (1720 g.). Soobshchil Vl. Korolenko. Kyivskaya starina. Iyul – avgust. T. 93. S. 71-74. (in Russian)
Kotsur V. (2014). Blahodiynist polkovo-sotennoyi kozatskoyi starshyny seredyny XVII – XVIII st. v otsintsi ukrayinskoyi suchasnoyi istoriohrafiyi. Chasopys ukrayinskoyi istoriyi. Vyp. 28. S. 61-71. (in Ukrainian)
Kyivo-Mohylyanska akademiya v imenakh XVII – XVIII st.: entsykloped. vyd. Vidp. red. V. S. Bryukhovetskyy, uporyad. Z. I. Khyzhnyak. Kyiv: VD “KM Akademiya”, 2001. (in Ukrainian)
Mgarskiy v chest Preobrazheniya Gospodnya muzhskoy monastyr. Pravoslavnaya entsiklopediya. T. 44. Moskva: Tserkovno-nauchnyy tsentr “Pravoslavnaya entsiklopediya”, 2016. S. 422-428. URL: https://www.pravenc.ru/text/2562746.html. (in Russian)
N. M. Levoberezhnaya Ukraina v XV – XVII st. Ocherk kolonizatsii. Kyivskaya starina. God pyatnadtsatyy. Tom LIII. Aprel – Iyun. 1896. S. 85-101, 249-267, 369-379. (in Russian)
Pantyukhova N. A. Etnosotsialni protsesy v Poltavskomu polku XVIII st. Hurzhiyivski istorychni chytannya. Vyp. 4. NAN Ukrayiny, In-t istoriyi Ukrayiny NAN Ukrayiny, CHNU im. B. Khmelnytskoho. Cherkasy: Vydavnytstvo CHNU im. B. Khmelnytskoho, 2011. S. 125-127. (in Ukrainian)
Parkhomenko V. (1908). Ocherk istorii Pereyaslavsko-Borispolskoy yeparkhii (1733–1785 gg.) v svyazi s obshchim khodom malorossiyskoy zhizni togo vremeni. Poltava: Elektrich. tipo-lit. torg. doma I. Fishberg i S. Zorokhovich. (in Russian)
Petrenko M. Z. (1970). Ukrayinske zolotarstvo XVI – XVIII st. Kyiv: Naukova dumka. (in Ukrainian)
Pokrovskiy I. (1913). Russkiye Yeparkhii v XVI – XIX vv, ikh otkrytiye, sostav i predely. Opyt tserkovno-istoricheskogo, statisicheskogo i geograficheskogo issledovaniya. Tom II (XVIII v.). Kazan: Tsentralnaya tipografiya. (in Russian)
Pominalnyy sinodik Nekhvoroshchanskogo zaporozhskago monastyrya. Evarnitskiy D. I. Sbornik materialov dlya istorii zaporozhskikh kozakov. Sankt-Peterburg: tip. I. N. Skorokhodova, 1888. S. 210-211. (in Russian)
Popelnytska O. O. (2009). Stan vyvchennya v Ukrayini spetsialnoyi istorychnoyi dystsypliny stavrohrafiyi: postanovka problemy. Ukrayinskyy istorychnyy zhurnal. № 3. S. 199-217. (in Ukrainian)
Prokopyuk O. B. (2019). Reyestr vkladnykiv Kyivo-Pecherskoyi lavry za opysamy ryznytsi Uspenskoho soboru. Rocznik Bołchowitinowski=Bolkhovitinovskyy shchorichnyk 2017/2018. Redaktor odpowiedzialny Kostiantyn Krainii. Poznań; Kijów. S. 391–431. (in Ukrainian)
Prokopyuk O. B. (2019). Sotsialnyy sklad vkladnykiv ta vklady do Kyivo-Pecherskoyi lavry ta Sofiysʹkoho kafedralnoho monastyrya za ryznychnymy opysamy. Rocznik Bołchowitinowski=Bolkhovitinovsʹkyy shchorichnyk 2017/2018. Redaktor odpowiedzialny Kostiantyn Krainii. Poznań; Kijów. S. 274-285. (in Ukrainian)
Prokopyuk O. B. (2020). Sotsialnyy sklad zhertvodavtsiv Sofiyi Kyivskoyi (za ryznychnymy opysamy 1740 ta 1750 rr.). Istoriya relihiy v Ukrayini. Lviv. Vyp. 30. S. 117-126. (in Ukrainian)
Prokopyuk O. (2021). Svyati patrony arkhimandryta Zosymy (Valkevycha) u svitli yoho vkladiv do Kyivo-Pecherskoyi lavry. Mohylyanski chytannya 2021. Vyvchennya ta zberezhennya kulturnoho nadbannya: do 95-richchya zasnuvannya Natsionalnoho zapovidnyka “Kyivo-Pecherska lavra”. Kyiv. S. 88-97. (in Ukrainian)
Prokopyuk O. B. (2022). Vkladnyky monastyriv Hetmanshchyny: sotsialnyy portret. Ukrayinskyy istorychnyy zhurnal. Chyslo 2. S. 30-45. (in Ukrainian)
Prokopyuk O. B. (2020). Vkladnyky Uspenskoho soboru Kyyevo-Pecherskoyi lavry za ryznychnymy opysamy XVIII st. Mohylyanski chytannya 2020. Vidbudova khrystyyanskykh svyatyn Ukrayiny: istoriya, zdobutky, perspektyvy. Kyiv. S. 92-98. (in Ukrainian)
Prokopyuk O. B. (2020). Vklady yak marker relihiynosti v rannomodernomu sotsiumi («zibrane» afonskym arkhymandrytom Kosmoyu v Kyivskiy mytropoliyi v seredyni XVIII stolittya). V orbiti khrystyyanskoyi kultury. (Materialy naukovoyi konferentsiyi do 1030-richchya khreshchennya Rusi; Kyiv, 25–26 zhovtnya 2018 roku). Lviv: Ukrayinskyy katolytskyy universytet. S. 59–76. (Seriya «Kyivske khrystyyanstvo», t. 21). (in Ukrainian)
Prokopyuk O. B. (2021). Zhinky-vkladnytsi kyyivskykh monastyriv za ryznychnymy opysamy XVIII st.: sotsialnyy sklad ta henderni osoblyvosti. Istoriya relihiy v Ukrayini. Vyp. 31. S. 74-84. (in Ukrainian)
Prysyaha Myrhorodskoho polku 1718 roku, Opratsyuv D. Vyrskyy. 2-he vyd., vypr., dop. NAN Ukrayiny. Instytut istoriyi Ukrayiny. Kyiv: Instytut istoriyi Ukrayiny, 2023. (in Ukrainian)
Prysyaha Myrhorodskoho polku 1732 roku. Nats. akad. nauk Ukrayiny, In-t istoriyi Ukrayiny; oprats. Dmytro Vyrskyy i Roman Moskalenko. Kyiv: In-t istoriyi Ukrayiny NAN Ukrayiny, 2011. (in Ukrainian)
Prysyaha Starodubskoho polku 1718 roku, Uporyad.: Sytyy I. M., Horobetsʹ S. M., Ryabtsev V. V.; Chernihiv. obl. ist. muzey im. V. V. Tarnovskoho. Zaporizhzhya: Ryabtsev V. V., 2025. (Seriya “Dzherela do vyvchennya kozatstva”; ch. 1, t. 2). (in Ukrainian)
Pyvovar A.V. (2003). Poselennya Zadniprskykh mists do utvorennya Novoyi Serbiyi v dokumentakh seredyny XVIII st. Kyiv: Akademperiodyka. (in Ukrainian)
Reviziya Chernihivskoho polku 1732 roku. Upor. ta vstup Ihor Sytyy, Serhiy Horobets, peredmova Iryna Kryvosheya. Chernihiv: Vydavets Lozovyy V.M., 2014. (in Ukrainian)
Reyestr Viyska Zaporozkoho 1649 roku. Uporyadn. O. V. Todiychuk ta in.; red. kol.: F. P. Shevchenko ta in. NAN Ukrayiny. Arkheohrafichna komisiya, Instytut ukrayinskoyi arkheohrafiyi, Instytut istoriyi Ukrayiny; Rosiyskyy derzhavnyy arkhiv davnikh aktiv. Kyiv: Naukova dumka, 1995. (Dzherela z istoriyi ukrayinskoho kozatstva). (in Ukrainian)
Rozsokha L. O. (2009). Myrhorodshchyna kozatska i hoholivska. Kyiv: TOV “VB «Avanpost-prym»”. (in Ukrainian) belyaky”. URL: http://histpol.pl.ua/books/Rozsokha.L_Myrhorodska_starovyna.pdf. (in Ukrainian)
Rozsokha L. O. (2022). Myrhorodskyy rodovidnyk: znadoby do henealohiyi Myrhorodshchyny XVII – XX st. Naukovo-dovidkove vydannya. Vinnytsya: TVORY. (in Ukrainian)
Rozsokha L. O. (2008). Sela i khutory Myrhorodshchyny XVII – XX stolit. Materialy do istoryko-toponimichnykh studiy. Myrhorod: Vydavnytstvo “Myrhorod”. (in Ukrainian)
Rozsokha L. (2008). Sorochynskyy Svyatomykhaylivskyy monastyr: istorychno-krayeznavcha rozvidka. Myrhorod: TOV Vydavnytstvo “Myrhorod”,. (in Ukrainian)
Sakharov I. P. (1851). Zapiska dlya obozreniya russkikh drevnostey. Sankt-Peterburg: tip. Y. A. Treya. (in Russian)
Shelyah H. (2015). Korporatyvna solidarnist profesoriv Kyivo-Mohylyanskoyi akademiyi (na prykladi konfliktu 1759 roku). Kyivska Akademiya. 2014 – 2015. Vyp. 12. S. 46-71. (in Ukrainian)
Shvydko H. K. (2004). Komput i reviziya Myrhorodskoho polku 1723 r. Dnipropetrovsk: Natsionalnyy hirnychyy universytet. (in Ukrainian)
Spiski naselennykh mest Rossiyskoy imperii, sostavlennyye i izdavayemyye Tsentralnym statisticheskim komitetom Ministerstva vnutrennikh del: [po svedeniyam 1859 g.]. Sankt-Peterburg: [V Tip. K. Vulfa], 1862. [Vyp.] 33: Poltavskaya guberniya / obrab. N. Shtiglitsom. (in Russian)
Stroyev P. (1877). Spiski iyerarkhov i nastoyateley monastyrey rossiyskiya tserkvi. Sostavil iz dostovernykh istochnikov Pavel Stroyev, ordinarnyy akademik Imperatorskoy S.-Peterburgskoy akademii nauk, chlen arkheograficheskoy komissii i raznykh drugikh uchennykh obshchestv. Izdaniye arkheograficheskoy komissii. Sankt-Peterburg: Tipografiya V. S. Balasheva. (in Russian)
Sytyy I. (2019). Z arkhivnoyi spadshchyny kozatskoyi Ukrayiny (Knyha kopiy tsarskykh ukaziv i manifestiv XVIII st.). Skarbnytsya ukrayinskoyi kultury: Zbirnyk naukovykh prats. Vyp. 20 / Chernihivskyy istorychnyy muzey im. V. V. Tarnovskoho, Departament kultury i turyzmu, natsionalnostey ta relihiy Chernihivskoyi oblderzhadministratsiyi, Chernihivska oblasna orhanizatsiya Natsionalnoyi spilky krayeznavtsiv Ukrayiny; Redkolehiya: O. B. Kovalenko (holova) ta in. Chernihiv. S. 21-60. (in Ukrainian)
Ukazy y pravytelstvennye rasporyazhenyya, prynadlezhashchye […] za 1736 hod po 1746 hod: Rukopysnyy zbirnyk XVIII st. Myrhorodskyy krayeznavchyy muzey. Bibliotechnyy fond. № 2072. (in Russian)
Ukrayina – kozatska derzhava: Ilyustrovana istoriya ukrayinskoho kozatstva u 5175 fotosvitlynakh. Upor. V. V. Nedyak. Kyiv, 2007. (in Ukrainian)
Zadnieprze. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XIV. [Worowo – Żyżyn]. Red.: Chlebowski Bronisław, Sulimierski Filip, Walewski Władysław. Warszawa, 1895. S. 221-247. (in Polish)
Zaruba V.M. (2006). Myrhorodskyy polk u strukturi terytorialnoho ta administratyvnoho ustroyu “Viyska Zaporozkoho” (1648 – 1782 rr.). Sicheslavskyy almanakh: zbirnyk naukovykh prats z istoriyi ukrayinskoho kozatstva. Vyp. 2. S. 120-127. (in Ukrainian)
Zvezdina Yu. N. (1997). “Blagodarstvennoye Strastey Khristovykh vospominaniye” sv. Dimitriya Rostovskogo i otrazheniye yego temy v kulture XVII v. Istoriya i kultura Rostovskoy zemli, 1996. Rostov. S. 173-178. (in Russian)
